Pierwsza pomoc na wysokości to absolutna podstawa bezpieczeństwa podczas trekkingów w Himalajach i innych pasmach górskich przekraczających 2500–3000 metrów. Warunki na dużej wysokości są nieprzewidywalne: niższy poziom tlenu, zmienne temperatury, intensywne promieniowanie UV oraz nagłe zmiany pogody sprawiają, że organizm pracuje w ekstremalnym trybie.
Dlatego każdy, kto planuje trekking powyżej 3000–3500 m n.p.m., powinien znać zasady działania, rozpoznawania objawów chorób wysokościowych oraz podstawy udzielania pierwszej pomocy. W górach to nie wiedza teoretyczna — to umiejętność, która może uratować zdrowie, a czasem życie.
Dlaczego pierwsza pomoc na wysokości jest tak ważna?
Na dużej wysokości organizm funkcjonuje w niedoborze tlenu, co zaburza:
- koncentrację,
- koordynację ruchową,
- oceny sytuacji,
- pracę serca i układu oddechowego,
- odporność na zimno,
- stabilność emocjonalną.
Największym zagrożeniem jest to, że problemy zdrowotne narastają powoli i często są bagatelizowane.
To dlatego pierwsza pomoc na wysokości musi opierać się na:
- obserwacji objawów,
- wczesnej reakcji,
- decyzjach podejmowanych na chłodno, nie „na ambicji”,
- znajomości podstawowych zasad aklimatyzacji.
Najważniejsze zagrożenia zdrowotne na wysokości
1. AMS – Acute Mountain Sickness (choroba wysokościowa)
Najczęściej występujące zaburzenie. AMS może pojawić się już na wysokości 2500–3000 m.
Typowe objawy AMS:
- ból głowy (najczęstszy sygnał),
- nudności, wymioty,
- utrata apetytu,
- zmęczenie „nieadekwatne” do wysiłku,
- zaburzenia snu,
- zawroty głowy,
- uczucie „pijanego chodzenia”.
Co robić?
- nie iść wyżej, dopóki objawy nie ustąpią,
- pić dużo wody (min. 3–4 l/dobę),
- unikać alkoholu,
- odpocząć,
- opcjonalnie: ibuprofen lub paracetamol na ból głowy,
- jeśli objawy nie ustępują po 24 h → zejść niżej 300–500 m.
2. HAPE – High Altitude Pulmonary Edema (obrzęk płuc)
To stan zagrażający życiu — wymaga natychmiastowego zejścia i wsparcia medycznego.
Objawy HAPE:
- silna duszność,
- trudności z oddychaniem nawet w spoczynku,
- kaszel z pienistą wydzieliną,
- sinienie ust i paznokci,
- bardzo szybka akcja serca,
- „charczenie” podczas oddychania.
Co robić?
- NATYCHMIAST zejść niżej (min. 500–1000 m),
- podać tlen, jeśli dostępny,
- unikać wysiłku,
- natychmiast wzywać pomoc.
3. HACE – High Altitude Cerebral Edema (obrzęk mózgu)
Najgroźniejsza forma choroby wysokościowej.
Objawy HACE:
- silne zaburzenia równowagi,
- splątanie, agresja lub apatia,
- bełkotliwa mowa,
- halucynacje,
- niekontrolowane ruchy,
- niemożność chodzenia po prostej.
Co robić?
- NATYCHMIAST zejść z wysokości,
- niezwłocznie ewakuować (helikopter, pomoc lokalna),
- nie zostawiać chorego samego,
- podać tlen lub tabletki dexamethasone (jeśli zalecone przez lekarza przed wyprawą).
Zasady aklimatyzacji – fundament pierwszej pomocy na wysokości
To nie jest „dodatkowa wiedza”. To absolutna podstawa.
Zasada 300–500 m
Powyżej 3000 m śpimy każdej nocy nie więcej niż 300–500 m wyżej niż poprzedniego dnia.
Zasada „climb high, sleep low”
Można podejść wyżej w ciągu dnia, ale wraca się na niższą wysokość na noc.
Dni aklimatyzacyjne
Co 800–1000 m przewyższenia powinien nastąpić dzień odpoczynku i aklimatyzacji.
Stałe nawodnienie
Na wysokości woda jest paliwem:
- 3–4 litry dziennie to minimum,
- miejsce wody → elektrolity,
- unikamy alkoholu, kawę pijemy z umiarem.
Jedzenie
Organizm potrzebuje kalorii — dużo kalorii.
- węglowodany,
- zupy z warzywami,
- ryż, makaron, ziemniaki,
- ciepłe posiłki, nie zimne.
Praktyczna apteczka – co powinien mieć każdy trekker?
Podczas wyprawy powyżej 3000 m apteczka jest równie ważna jak buty.
W apteczce powinno znaleźć się:
Leki podstawowe:
- ibuprofen,
- paracetamol,
- elektrolity,
- leki na biegunkę / zatrucia,
- bandaże i plastry,
- środki odkażające.
Leki wysokościowe (po konsultacji z lekarzem):
- acetazolamid (Diamox) – profilaktycznie lub na lekkie objawy AMS,
- dexamethasone – przy objawach HACE,
- nifedipine – przy objawach HAPE.
Sprzęt dodatkowy:
- folia NRC,
- maseczki antybakteryjne,
- rękawiczki nitrylowe,
- żele energetyczne na sytuacje kryzysowe.
Jak działa Diamox i kiedy go stosować?
Diamox (acetazolamid) wspiera aklimatyzację, ale nie jest „magicznym lekiem”. Pomaga organizmowi szybciej adaptować się do niedoboru tlenu.
Stosowanie (po konsultacji z lekarzem):
- profilaktycznie: 125 mg rano i wieczorem,
- przy objawach AMS: 250 mg co 12 h.
Uwaga:
Diamox NIE leczy ciężkiej choroby wysokościowej. Przy HAPE/HACE jedynym lekiem jest zejście.
Najczęstsze błędy, które powodują problemy zdrowotne na wysokości
- zbyt szybkie tempo,
- brak dni aklimatyzacyjnych,
- ignorowanie pierwszych objawów,
- odwodnienie,
- „parcie na szczyt”,
- spanie za wysoko,
- alkohol na dużej wysokości,
- brak jedzenia, brak energii.
Każdy z tych błędów znacząco zwiększa ryzyko AMS, HAPE lub HACE.
Pierwsza pomoc na wysokości — procedura działania krok po kroku
1. Rozpoznaj objawy
Obserwuj siebie i grupę. Ból głowy? Zmęczenie? Brak apetytu?
2. Zatrzymaj marsz
Nigdy nie idź wyżej z objawami AMS.
3. Odpoczynek i nawodnienie
Wypij 0,5–1 l wody + elektrolity.
4. Ocenę po 1–2 godzinach
Jeśli objawy słabną → ok.
Jeśli trwają → nie idź wyżej.
5. Decyzja o zejściu
Przy pogarszających się objawach zejście to jedyne rozwiązanie.
6. Ciężkie objawy = alarm
Duszności, zaburzenia równowagi, bełkotliwa mowa → natychmiastowa ewakuacja.
Podsumowanie
Pierwsza pomoc na wysokości to wiedza, która musi być jasna, konkretna i natychmiast wdrażana w praktyce. W Himalajach nie ma miejsca na ryzyko ani na lekceważenie sygnałów wysyłanych przez organizm.
Zapamiętaj trzy najważniejsze zasady:
- zawsze reaguj wcześnie,
- nigdy nie idź wyżej z objawami AMS,
- jedynym lekarstwem na ciężkie objawy jest zejście.
Pierwsza pomoc na wysokości nie tylko zwiększa bezpieczeństwo — sprawia, że trekking jest przyjemniejszy, świadomy i prowadzony z szacunkiem dla możliwości własnego organizmu.
